Herboristenland

Submenu kruidenbereiding


Het maken van infusies Enkele kruidentheerecepten Het maken van een afkooksel (Decoct) Het maken van een koud maceraat Het maken van een kruidenolie Het maken van een extract Hooibloemen en de hooibloemenzak


Algemeen

Het bereiden van kruiden vereist kennis en vaardigheid. Kennis van de kruiden en de inhoudsstoffen daarvan, vaardigheid door het regelmatig bereiden. Alle bereidingsmethoden zullen hier aan de orde komen. U zult zien dat de werking van de inhoudsstoffen van kruiden afhangt van de wijze waarop de kruiden worden bereidt en de nauwkeurigheid waarmee u dit doet.

De materialen en hulpmiddelen die u hiervoor gebruikt lopen uiteen van keuken- tot labaratoriumkwaliteit. Hygiene en nauwkeurigheid spelen eveneens een grote rol. Veel plezier!

In de geneeskunde worden kruiden of kruiddelen gebruikt voor diverse doeleinden. Men gebruikt de bloemen, de zaden, de bladeren, de stengels, de schors, het bovengrondse zachte kruiddeel of de wortel. Van de zachte delen maakt men vaak afkooksels, warme of koude aftreksels, kruidenolie, cremes, zalfjes of men gebruikt ze in omslagen. De zaden worden vaak tot poeder gestampt. Soms wordt op bladeren of zaden gekauwd of worden verse bladeren aan het eten toegevoegd. Hebt u al eens een knoflookteentje op een pijnlijke insectensteek gewreven? Vaak wordt uit de kruiden die in warme streken worden gekweekt etherische olie gedestilleerd. Deze hebben een hoog percentage werkzame stoffen in zich en worden veelvuldig (extern) toegepast voor geneeskunde, cosmetica enz.

Kruidenrecepten worden enkelvoudig (simplex) toebereid of worden samengesteld uit meerdere kruiden. In de samengestelde recepten ondersteunen de gekozen kruiden elkaar of ze vullen elkaar aan of ze versterken elkaars werking. Als u weinig ervaring heeft is het gebruik van simplex recepten aan te raden. Voor samengestelde recepten dient u goed te weten hoe de verschillende kruiden elkaar beïnvloeden.

Als u besluit de kruidenbereidingen te zoeten, doe dat dan met rietsuiker of honing. Honing heeft het voordeel dat het de werkzame stoffen gemakkelijker doet opnemen. Diabetici gebruiken liever geen suiker in hun kruidenthee.
Naar boven

Maten en gewichten voor aftreksels.
Maat Volume ml Gewicht water Gewicht olie
1 kop 150 150 130
1 eetlepel 15 15 13
1 dessertlepel 10 10 9
1 koffielepel 5 5 5
1 theelepel 2 2 1,8

1 gram waterige vloeistof = 20 druppels
l gram alcoholische vloeistof = ca 40 druppels
l gram olie = ca 40 druppels
l mespunt plantepoeder = l gram
l handvol gedroogde planten = 45-50 gram
l ml etherische olie = 20 druppels

Dit zijn officiële standaardmaten. De waterhoeveelheid van de lepels die u in het huishouden gebruikt worden kunnen hier nog wel eens van afwijken. Voor een kop kruidenthee gebruikt men;
Gebruik nooit de maat van 'een vingergreep'. Deze werkwijze kan een dosis verdubbelen of verenkelvoudigen, al naar gelang het om lichte of om zware planten gaat. Een man heeft bovendien over het algemeen grotere vingers dan een vrouw, dus daar kan ook nog een behoorlijk verschil inzitten.
Naar boven

De verschillende verwerkingsvormen van kruiden
 Over het algemeen neemt men verse kruiden. Men kan ook gedroogde kruiden gebruiken. Gebruik van gedroogde kruiden ongeveer de helft (in grammen) van wat u als verse kruiden zou gebruiken. Als u thee trekt is de thee van verse kruiden bijna altijd lichter van kleur dan die van gedroogde kruiden. Ook is er smaakverschil tussen een aftreksel van gedroogde kruiden en dat van verse kruiden. De recepten die u hier terugvindt zijn gebaseerd op het gebruik van gedroogde kruiden tenzij anders staat vermeld.

Het maken van een infusie

Algemeen.
Een infusie is een aftreksel van kruiden dat bereid wordt als thee. Het is wel de bekendste maar het is ook een vaak verkeerd uitgevoerde vorm van kruidenverwerking.
De infusie wordt gebruikt voor een aftreksel van alle zachte delen van een plant en van kruiden met etherische oliën. Ook bij sommige zaden maakt men gebruik van deze methode. De te gebruiken kruiddelen worden met zojuist gekookt water overgoten. De temperatuur is dan ongeveer 90 graden Celsius. In het normale geval laat men de infusie afgedekt 10 minuten trekken. Na het trekken schenkt men het gietsel door een zeef of een neteldoek in een kopje. De plantdelen worden nog eens krachtig uitgeknepen boven het aftreksel. Een infüsie wordt iedere keer vers bereid.
Soms wordt een andere tijdsduur aanbevolen. Als er etherische oliën vrijkomen en men moet (wil) deze behouden dient men het infusie af te dekken tijdens het trekken. Afdekken kan overigens nooit kwaad. Waarom zou je het dus niet standaard doen?
Als je zaden met etherische olie gebruikt, kneus deze dan eerst in de vijzel op het tijdstip dat je ze direct daarna in de infusie kunt voegen. Dit geldt bijvoorbeeld voor karwei-, anijs- of venkelzaad.

Infusies zijn geneesmiddelen die bestemd zijn om in een tamelijk korte tijd te worden ingenomen. Ze vervallen snel, ontwikkelen gemakkelijk schimmels en gistingen en verliezen hun werkzaamheid binnen 24 uur of soms nog eerder. U moet ze dus bij voorkeur bereiden kort voor u ze nodig heeft. Maak geen te grote hoeveelheid tegelijk klaar.

Theeaftreksels worden koud gedronken wanneer zij een warmtewerend effect moeten bereiken en warm wanneer zij een zweet- en pijnstillend effect moeten bereiken. Dosering van theeaftreksels. Bij de bereiding gaan we altijd uit van standaardmaten.

Over thee.
Een kruidenthee, oftewel een theeaftreksel, is gewoonlijk een waterig aftreksel (door afkoken, warm of koud aftrekken) van gedroogde enkelvoudige of samengestelde kruiden.

Voor een geneeskrachtige kruidenthee gebruikt men geneeskrachtige kruiden. De thee wordt bij bepaalde klachten gebruikt en de samenstelling van deze thee is afhankelijk van de klacht.

Een kruidenthee is een gezond en lekker alternatief voor zwarte thee en koffie, die zowel overdag alsook na het eten gedronken kan worden. Kruidentheeën hebben allerlei smaken en het is de moeite waard om je favoriete eigen samenstelling te vinden. Hier hebben de kruiden dus duidelijk een andere functie.

Als je verse kruiden gebruikt, pluk deze dan vlak voordat je ze verwerkt en pluk ze altijd in een schone omgeving. Dus niet in wegbermen, van vervuilde grond of in de buurt van fabrieken en zo.

Grof gesneden, gedroogde kruiden kun je in een natuurwinkel of in een kruidenwinkel kopen. Gedroogde kruiden moeten niet te lang opgeslagen zijn. Zijn ze te oud, dan hebben ze geen werking meer. De kruiden moeten fris van kleur en geur zijn en ze moeten knisperen. Ze zijn los te koop of voorverpakt. Over het algemeen hebben gedroogde kruiden na een jaar hun werkzaamheid verloren. Vervang ze dan dus door een nieuwe voorraad.

Op voorverpakte kruidenthee staat altijd informatie over een vervaldatum en soms ook of de kruiden van biologische teelt afkomstig zijn. Theezakjes zijn altijd in de juiste portie verpakt. Door de sterke verkruimeling van de kruiden kunnen de inhoudsstoffen gemakkelijk vrijkomen. Dit is nadelig voor de oliekanaaltjes waarin de etherische waarin de olie ligt opgeslagen. Door het verkleinen van het plantmateriaal worden ze beschadigd en vervliegt de etherische olie snel. Daardoor is bij veel soorten de hoeveelheid aanwezige etherische olie tot een minimum gereduceerd. Koop altijd een goede kwaliteit builtjes kruidenthee. Producten van een mindere kwaliteit kunnen onwerkzame delen bevatten, bijvoorbeeld niet alleen de bloemen maar ook de niet werkzame bladeren of stengels (Bijvoorbeeld bij Kamille). Gebruik kruidenbuiltjes nooit tweemaal. Na een keer verhitten zijn de werkzame bestanddelen eruit.

Een geneeskrachtige kruidenthee wordt over het algemeen 's morgens op de nuchtere maag, 's middags ruim voor het eten of twee uur na het eten en 's avonds voor het slapengaan gedronken. Als je kruidenthee als kuurthee drinkt dan doe je dit zo'n drie tot vier weken. Er zijn verschillende manieren om kruidenthee te bereiden. Thee wordt bereid van vers geplukte kruiden of van gedroogde grove kruiden. Een en ander is afhankelijk van de gebruikte plantendelen.

Voor een infusie voor medicinaal gebruik neemt men in doorsnee 150 cc water + 2 theelepels (1 tl=2g) gedroogde kruiden of 4 theelepels verse kruiden.

Enkele kruidentheerecepten voor alledaags gebruik; bij deze recepten wordt uitgegaan van gedroogde bladeren.
Een stimulerende en opwekkende ochtendthee die tevens de spijsvertering bevorderd. Bereiding als infusie.
Een kalmerende thee van rustgevende kruiden. Bereiding als infusie;
Een lekkere en verkoelende zomerthee die je zowel warm als koud kunt drinken. Bereiding als infusie. Week de hibiscusbloemen 1-2 uur in 2 liter koud water. Breng het aan de kook. Dan meteen van het vuur en afzeven. Roer de honing erdoor en zet het weg om af te koelen.

Een versterkende en verkwikkende thee die een gevoel oproept van welbevinden.. Bereiding als infusie.
Naar boven

Het maken van een afkooksel (Decoct)
 Een decoct wordt vaak gebruikt bij de hardere of taaie delen van het kruid zoals wortel, bessen, takjes of bast, waarbij de werkzame bestanddelen op een veel krachtigere manier onttrokken worden dan met een aftreksel mogelijk is.
De kruiddelen worden met koud water in een roestvrijstalen pan aan de kook gebracht. Afhankelijk van het recept wordt dit kort aan de kook gebracht of men laat het brouwsel tot 20 of 30 minuten minuten zacht doorkoken. Vervolgens laat men het afkooksel nog zo'n 5-10 minuten trekken en zeeft het daarna. Giet het afkooksel in een kan met een deksel en zet deze op een koele plaats. Voor het gebruik even opnieuw opwarmen. Niet meer dan een dagportie tegelijk bereiden.
Soms wordt een afkooksel heet gedronken, soms wordt het in lauwwarme vorm kopjes- of sloksgewijze meerdere malen per dag worden gedronken. Een afkooksel wordt ook wel gebruikt om te wassen, te gorgelen of voor kompressen.

Gecombineerde infusies en decocten; Als je een thee wilt zetten van een aantal verschillende kruiden is het vaak noodzakelijk om enkele daarvan in de vorm van een infüsie te bereiden en enkele in de vorm van een decoct. Bereid dan eerst het decoct en als dit klaar is giet je het decoct over de resterende kruiden en laat dit geheel afgedekt nog 10 minuten trekken. Daarna zeven.

Enkele uitzonderingen; Cortex Cinnamomi - Kaneelbast; bevat etherische olie en wordt daarom bereid als infuus Radix Liquiritiae - Zoethout; bevat gemakkelijk splitsbare glycosiden en wordt daarom bereid als infuus.
Naar boven

Het maken van een koud maceraatt
 Een koud maceraat gebruikt u als u slijmstoffen uit een kruid wilt trekken of als warmte bepaalde inhoudsstoffen van het kruid kunnen vernietigen of veranderen. Dit wordt bij de betreffende toepassing vermeld (Bijvoorbeeld Senna).

De te gebruiken delen van het kruid worden in de vereiste hoeveelheid laat men trekken in water dat op kamertemperatuur is. Dit mengsel laat men een bepaalde tijd staan, waarna het gezeefd wordt. Het aftreksel kan dan, afhankelijk van het recept, eventueel worden opgewarmd en kopjesgewijs worden gedronken of wordt koud sloksgewijze of per eetlepel een aantal malen per dag ingenomen.

Koude maceraten kunnen ook worden gebruikt om te wassen, te gorgelen of voor koude kompressen. Maceraten worden ook toegepast voor sommige zaden. (o.a. Lijnzaadzaad). Denk eraan: Slijmstoffen altijd macereren!

N.b. Van sommige kruiden, zoals de valeriaanwortel, is het beter in plaats van een infuus een koud maceraat te maken, waardoor Valeriaan beter werkzaam is. De plantendelen worden met koud water overgoten, blijven vervolgens zo'n 8 tot 10 uur trekken en daarna gezeefd. Voor gebruik wordt het aftreksel tot ca. 35º verwarmd. Bij deze bereidingsmethode kun je de benodigde hoeveelheid voor een dag tegelijk maken en ze daarna in portie's verdelen.
Naar boven

Het maken van kruidenolie
 Dit is eigenlijk een vorm van macereren. Aan een plantaardige olie worden een of meer kruiden toegevoegd en vervolgens laten we dit mengsel een aantal weken in de zon trekken. De fles kan op de vensterbank in de zon staan en wordt 2 à 3 maal per dag geschud. Zo verkrijgt men dan een kruidenolie, basisolie of draagolie, of hoe u deze ook wilt noemen. Soms wordt ook in plaats van kruiden, etherische olie toegevoegd.

Aromatische kruiden ( Rozen, Rozemarijn, Tijm, Citroenmelisse, Salie, Lavendel enz.) dient u in een porceleinen vijzel fijn te stampen voordat u ze gebruikt in een olie. Doe 2 eetlepels fijngestampte kruiden in een flesje van 250 ml dat driekwart gevuld is met een fijne amandel-, mais- of zonnebloemolie. Doe er een eetlepel zuivere natuurazijn bij voor het verkrijgen van een beter extract. Sluit de fles af en zet hem 3 weken in de zon. Elke dag meermaals schudden. Eventueel om de 5 dagen het aftreksel zeven en de oude kruiden vervangen door 2 eetlepels nieuwe fijngestampte kruiden. Wanneer u de olie op de huid uitsmeert moet deze een goed waarneembare geur van de kruiden hebben.

De basisolie die u gebruikt moet koud geperst zijn. Er zijn verschillende soorten goed bruikbare oliën verkrijgbaar. De meest gebruikte zijn: Zonnebloemolie, sesamolie, amandelolie, maiskiemolie, jojoba-olie, lijnzaadolie of saffloerolie. Olijfolie kan ook maar is persoonlijk mijn laatste keuze. Sommige van deze plantaardige oliën worden zonder toevoeging van andere kruiden gebruikt.

Kruidenolie wordt in principe alleen uitwendig gebruikt.

Sint Jansolie maakt u als volgt:
Een fles vult u voor 1/3 deel met geplette Sint Jansbloemen. Vul de fles af met bijvoorbeeld zonnebloem- of koudgeperste olijfolie. Sluit de fles en schud de inhoud. Zet de fles 3 weken op de vensterbank in de zon onder dagelijks meermalen schudden. Filter de inhoud en herhaal het voorgaande proces om de 5 dagen. Als de olie, na zo'n 3 weken, lichtend rood wordt is hij goed en kan hij gebruikt worden. Pak om te proberen eerst eens een 250 ml flesje. Donker bewaren.

Basisolie kunt u gebruiken om specifieke olie van te maken voor bepaalde doeleinden zoals gezichtsolie, massageolie, in crémes, zeep, shampoo's enz. De basisolie kan worden aangevuld met etherische olie of als basis worden gebruikt voor weer andere kruidenolie die u gaat maken.
Naar boven

Het maken van een extract
 Een basisextract
De te gebruiken hoeveelheden hiervoor zijn een flinke mannenhandvol gedroogde kruiden op 2 kopjes water. Doe de kruiden in een roestvrijstalen pan in de benodigde hoeveelheid water en dek deze af. Verwarm langzaam tot het kookpunt bijna is bereikt en handhaaf deze temperatuur circa 3 minuten, zonder dat het extract kookt. Neem de pan van het vuur en laat het extract minstens 3 uur trekken met het deksel op een klein kiertje. Het beste kunt u dit de hele nacht laten trekken in een ruimte op kamertemperatuur. Giet vervolgens het extract ongezeefd in een donkere glazen fles of pot die u met een katoenen doekje afsluit. Dit extract kunt u maximaal 3 dagen bewaren. Wanneer het extract kleine belletjes maakt duidt dit op gisting. Bij warm weer mag het extract niet te warm worden bewaard.

Een koud extract De aangewezen vloeistof voor een koud extract is melk, dat een hoog absorptievermogen heeft. Doe een volle theelepel fijn gesneden kruiden in een kopje melk en laat dit 4 uren of langer afgedekt met een katoenen doekje staan. Daarna stampt u de kruiden in de melk voorzichtig fijn, perst ze uit in de melk en zeeft het geheel voordat u het drinkt.

Een zonverwarmd extract
Van fijngesneden aromatische kruiden zoals Basilicum, Salie, Kervel, Rozemarijn, Tijm enz. kunt u een theelepel in een ondiep schaaltje water doen en 2 dagen door de zon laten verwarmen.
Naar boven

Het maken van een tinctuur
 Een tinctuur wordt gemaakt op een basis van alcohol. Een basistinctuur kan men maken van 50 gram verpulverde kruiden op 1 liter alcohol. Gebruik hier bijvoorbeeld wodka van 37,5% voor. Een tinctuur van 1% bevat 20 druppels per 100 ml. Een 3% tinctuur komt overeen met 60 druppels op 100 ml.(gebruik bronwater, olie of zalf). Tincturen kunnen zowel in- als uitwendig worden gebruikt.

Het maken van hoog geconcentreerde tincturen
 Wordt vervolgd
Naar boven

Het maken van een cataplasma
 Een cataplasma is een omslag of een kompres met ruwe kruiden in de vorm van een brij. Men behandeld hier bijvoorbeeld pijnlijke gewrichten mee of wondjes of ze worden op het hoofd of de buik gebruikt voor diverse doeleinden.

Het maken van etherische olie
 Kruiden die in Nederland worden gekweekt kunnen, over het algemeen, niet of minder goed worden gebruikt voor het maken van etherische olie. Wel kan men van onze kruiden goede bloemenwaters distilleren. Veel lipbloemigen hebben etherische olie. Ze houden van vochtige plaatsen (luchtkruiden) met schaduw in de heetste uren van de dag, of houden van een zonnige droge plaats (vuurkruiden).
Etherische olie liefst niet bij zwangerschappen gebruiken.
Naar boven

Het maken van siropen
 Wordt vervolgd

Het maken van kruidenessences
 Een essence maakt u bijvoorbeeld door 25-50 gram etherische olie op te lossen in 1 liter alcohol. Deze worden uitwendig gebruikt.

Het maken van medicinale wijnen
 Wordt vervolgd
Naar boven

Hooibloemen en de hooibloemenzak
Hooibloemen zijn de bloemen van verschillende weidegrassen die gemaaid worden en daarna als hooi gelagerd worden opgeslagen. Het meest daarin voorkomende gras is reukgras (Anthoxanthum odoratum). Nadat het hooi is gevoerd, liggen er op de bodem diverse afgevallen bloemen, blaadjes, kleine stengeldelen en vruchten. Dit zijn de bedoelde hooibloemendie worden verzameld en onder de naam Graminis flos worden toegepast. Reeds Kneipp gebruikte deze veelvuldig in zijn geneeskundige toepassingen. De werking bij Reuma baseert zich voornamenlijk op een Cumarineglycoside en op de aanwezige etherische olie in de bloemetjes. Pas later ontstond het gebruik als Hooibloemenzak die als volgt wordt samengesteld:
Een platte linnenbuidel wordt 2 tot 3 vingers hoog met hooibloemen gevuld, in een pot gelegd en met kokend water begoten. 10 minuten laten trekken met gesloten deksel. De buidel voorzichtig uitpersen en zo heet als mogelijk op het te behandelen lichaamsdeel leggen. 40 minuten laten inwerken. De temperatuur kan tot 42 graden Celsius bedragen. De buidel moet nauw aansluiten op het lichaamsdeel en met een wollen of flanellen deken worden omwikkeld. 1 tot 2 maal per dag toepassen. De hooibloemenzak wordt ook bij maag-darm problemen gebruikt, in het bereik van de urinewegen of bij gynacologische klachten.
Naar boven


Menu kruidenkennis

Contact opnemen

U kunt altijd contact met mij opnemen via de mail
Mail naar: herborist@herboristenland.com

Laatst bijgewerkt: 3-10-2003 ©Will Schörgers, Herborist